Rozmołwa z literarnej wědomostnicu prof. dr. Luciju Hajnec

9. junija wopominachmy 100. po­smjertne narodniny spisowaćela Jurja Brězana. Prof. dr. Lucija Hajnec, literarna wědomostnica na wuměnku, je spisowaćela jako jeho swakowa jara derje znała. Z njej rozmołwjał je so Alfons Wićaz.

Kak sće Jurja Brězana zeznała?

L. Hajnec: Krótko do patoržicy 1945 nawróći so mój nan z wójnskeje jatby a zemrě dźeń do njeje. Běch tehdy 16 lět. My tři dźowki běchmy nětko bjez nana a mać bjez muža. Dwě lěće pozdźišo so Jurij Brězan z mojej sotru Ludmilu woženi. Do toho bě mi wón přez dźěło w serbskim młodźinskim hibanju znaty, kotrež so přez jeho skutkowanje spěšnje rozwiwaše. Wón je nam młodostnym do swědomja rěčał, njeorientować so jenož na studij mediciny, ale tež na wučerstwo a druhe powołanja. Tak započach 1947 w Praze sorabistiku/slawistiku studować. Z kwasom z mojej sotru sta so Jurij za mnje móhłrjec z nanowskim přećelom.

Što bě to wosebite čłowjeske na nim?

38. swjatk poezije: Basnik z Ukrainy

pjatk, 17. junija 2016 spisane wot:

Serhij Dziuba

* * *

Na slěbornej dłoni wěčnosće

mała holčka

hładźi wopuški 

z česakom měsačka

tola w dźiwnym špihelu

njewidźi swoje wobličo

Z jeje hladanja

wujewja so zmorski

cuzeje

žony

* * *

Na wotsalenej kupje

sylzy Jěwy tłóča so

po wobjimach

z běłeje skalizny

tak, zo móhli dosahnyć

wobzor, njebyli wón

ćeknył do morja

zo by stworił

muža

žonu

* * *

Budźće dołho žiwi

pisajće mało

a njebjesa njewobwinujće

z hrěchami

* * *

Rozpłakana rjanolinka

mikawčki

z parličkami sylzow

tulichu

tučel

(Z ukrainšćiny Benedikt Dyrlich)

Wječorny postrow dźěćom

pjatk, 17. junija 2016 spisane wot:

Mysle ke knižce „Dobru nócku, bariko“

W Ludowym nakładnistwje Domowina je wušła 26stronska kniha z twjerdeho papjerca „Dobru nócku, bariko“ za předšulske dźěći. Originalny titul „Meine liebsten Gute-Nacht-Geschichten“ wot Christy Kempter z ilustracijemi Sigrid Leberer přeradźa wobsah knihi. Wučerka a awtorka Rejzka Deleńkec je ju do hornjoserbšćiny přełožiła.

Starši znaja situaciju: Dźěći nochcedźa do łóžka, su njeměrne, rozpjeršene wot dnja abo boja so cyle jednorje ćmy a zwukow nocy. Potom móže tróštowaca abo žortna stawiznička pomhać, kaž namakamy ju w knize „Dobru nócku, bariko“. Rjenje je, hdyž dźěći same wot so wo knižku proša. Trjebaš chwile a wotpowědny měr, zo by je tónle rjany a wažny ritual předčitanja knihi nawučił.

Plan wuspěšnje zwoprawdźili?

pjatk, 17. junija 2016 spisane wot:

Mysle wo lětušim lětnim dźiwadle NSLDź

Jako słyšach wo planje Lutza Hillmana, intendanta Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła, myslach sej, zo so to „mächtig gewaltig!“ nimokuli. Wón je sej mjenujcy jednanje za lětušu hru lětnjeho dźiwadła „Olsenowa cwólba a wulki pozadnik“ na zakładźe wšěch štyrnaće filmow wonych sympatiskich danskich pakostnikow spisał. A tuž běch do premjery skerje skeptiski, wšako wočakowach šwitu lědma ze sobu zwjazanych scenow město praweho jednanja. Tola mylach so – hłowne jednanje je z pódlanskimi stawizničkami wušiknje do cyłka splećene. Při tym złožuje so hra přewažnje na wosmy film „Olsenowa cwólba so roznjem­dri“, bu pak z wobsahowymi elementami tamnych filmow wudospołnjena, kaž na přikład z nadpadom na kino w prěnjej scenje, kotryž jewi so w pjatym filmje „Olsenowa cwólba běži amok“. Nadpad zwrěšći, kaž tak husto,­ a policija Egona zajmje. Jako jeho z jastwa pušća, zhoni wón, zo chce so Børge, syn Kjelda, ze swojej přećelku woženić, dokelž je wona samodruha a zo wonaj tohodla pjenjezy trjebataj.

W duchu Jana Arnošta Smolerja

pjatk, 17. junija 2016 spisane wot:

38. swjedźeń serbskeje poezije wěnujemy Janej Arnoštej Smolerjej, kiž je so před 200 lětami narodźił. Što su přičiny, zo ze swojim tradicionalnym swjatkom sobu najwuznamnišeho „stareho Serba“ počesćimy, rěčo na wjacorych zarjadowanjach wo jeho slědźenju, tworjenju a skutkowanju, čitajo swójske teksty a přełožki přećelow z mnohich krajinow pismowstwa?

Njemóžu wšě přičiny rozłožić, kotrež k tomu wjedźechu, zo smy so za Smolerja rozsudźili. Njech pak su někotre aspekty mjenowane, kiž pozbudźeja, z Janom Arnoštom­ Smolerjom so chutnišo zaběrać a rozestajeć.

Rady na to skedźbnjam, kak sym so sam w młodosći – kónc 60tych a spočatk 70tych lět minjeneho wěka – z tutej hłowu našeho narodneho hibanja w 19. lětstotku (duchownje) zetkał. Wušła je z toho baseń „Zetkanje z Janom Arnoštom Smolerjom“, wozjewjena serbsce w zběrce „Třeće­ wóčko“ (LND 1978) a po tym němsce w zběrce portretowych basnjow „Goe­the eines Nachmittags“ (Aufbau-Verlag, Berlin 1979) a w „Serbskej čitance“ Kita Lorenca (Reclam-Verlag, Lipsk 1981).

Pruhi, kruhi, třiróžki su woblubowane ornamenty na serbskich jutrownych jejkach a tuž je po nich tež lětuša wosebita wustajeńca Budyskeho Serbskeho muzeja na Hrodźe pomjenowana. „Pruhi, kruhi, třiróžki – Pisane serbske jutrowne jejka“ rěka tež wot tworjaceje wuměłče Isy Bryccyneje wuběrnje wuhotowany dwurěčny katalog, kotryž je muzej za hač do septembra wotewrjenu přehladku wudał.

Jewišćo je jeho žiwjenje

pjatk, 20. meje 2016 spisane wot:

Zetkanje z dźiwadźelnikom Budyskeho Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła

Sedźimoj w swětłym hornim foyeru Budyskeho NSLDź. Na sćěnje wulkemu woknu napřećo wisaja fota wšěch tuchwilu w tutym domje přistajenych dźiwadźelnikow, tež 53lětneho Jana Mikana. Wón słuša k tym najdlěje skutkowacym čłonam Budyskeho hrajerskeho ansambla. Foto na dalšej sćěnje pokazuje jeho w róli Jurja njedawno předstajeneje serbskeje inscenacije „Jakni mužojo“. Komedija­ je so přihladowarjam lubiła. „Ja komedije rady hraju, byrnjež ćešo było­ je na jewišću předstajeć“, Jan Mikan praji, dodawa pak, zo poprawom wšitke žanry rady hraje, dokelž jeho wšitke hrajersce wužaduja. „Jako dźiwadźelnik dyrbiš so do kóždeje figury zanurić a ju publikumej přeswědčiwje spřistupnić. To je to rjane na našim powołanju.“ A po tym so tež rodźeny Budyšan ma. Dožiwich jeho hižo w najwšelakorišich rólach serbskich a němskich inscenacijow. Wotkupju jemu wot njeho předstajene fi­gu­ry.­ W kruchu „Jakni mužojo“ zamó wón jako Jurij swojich kolegow-transportnych dźěłaćerjow wulkotnje „na zemi“ dźeržeć.

Kito Lorenc

Foto: SN/

M. Bulank

Basnje a smorženki Kita Lorenca, z dodawkom čěskeje poezije Kyrkonošow, je Ludowe nakładnistwo Domowina nam do ruki dało. Přeco, hdyž so basnik Lorenc swojeho wótřeneho, ironiskeho słowa jima, ma čitarstwo lekturu, kotraž jeho do raja najrjeńšeje, najlěpšeje poezije wjedźe – skerje zawjedźe. „Zymny kut“ rěka jeho nowa zběrka. Wjace hač wosomdźesat basni, k tomu dźesać wot čěskich basnikow z Kyrkonošow, wotwěraja durje, zwjetša sćicha do zašłosće a njewulkeje, skromneje přitomnosće, kaž to jenož basnje zamóža.

Kito Lorenc je wusahowacy, móhłrjec nestor nowočasneho serbskeho basnistwa, njeby-li tajkile titul hladajo na jeho starobu, ćim bóle pak za kreatiwnu młodosć wěrypodobny był. Lorenc je najbóle mytowany a do wyšiny sławy pozběhnjeny poet našeho ludu. Je nošer Mytow Hein­richa Heiny, Ćišinskeho, Lessinga, Hein­richa Manna a Petrarca. Jeho najwjetše myto nimo tajkeje sławy: Je wulkomišter serbskeho słowa.

Rozmołwa ze sobuorganizatorom Nukničanskeho rockoweho festiwala

Serbska młodźina pyta na swoje wašnje za hudźbnymi poskitkami. K tomu słuša festiwal Nukstock. Budyšan, přełožowar a hudźbny kritikar Bosćan Nawka, je jedyn z jeho zamołwitych. Alfons Wićaz­ je so z nim rozmołwjał.

Kak je ke kóždolětnemu rockowemu festiwalej Nukstock dóšło?

B. Nawka: Swjećimy lětsa w Nukni­čanskim klubje Barakka 20. narodniny. Historisce­ wšak tole cyle njetrjechi. Smy sej tele lěto wědomje wuzwolili, dokelž wotmě so 1996 prěni koncert z tehdyšimi třomi serbskimi kapałami Crying Blue, Awful Noise a Stoned Hajtzer. Z tohole koncerta bě wurostła myslička, wobłuk powjetšić na koncert pod hołym njebjom, ale nic jeno za serbske, łužiske skupiny. 1997 smy jón prěni króć přewjedli, spočatnje w kooperaciji z Nukničanskim wjesnym swjedźenjom. W lěće 1999 so rozsudźichmy, wěc do swójskich rukow wzać. Přećahnychmy z openair-koncertom k Nukničanskej skale, hdźež nětko kóžde lěto Nukstock wotměwamy.

Što sće sej jako wosebity zaměr stajili?

Napadnosće na swjedźenskim zarjadowanju­ k 100. posmjertnym narodninam Jurja Brězana na hrajnišću­ NSLDź na Budyskim hrodźe­

„Jakož bě so čłowjek z čłowjekom stał, poklakny so na brjoze małeho jězora. Woda běše čista kaž ze žórła, nad njej ani wětřička. Jemu chcyše so pić, schili so – a so stróži.“ Z tutymi słowami zahaji Jurij­ Brězan swoju dźiwadłowu hru „Gen. Genesis. Nemesis“ (hra je w němskej rěči spisana). W zahajenskej scenje wujasnja Lucifer Krabatej, što zapřijeća woznamjenjeja, tež, što ma tale nemezis na sebi. Hdyž ju člowjestwo „zahe dosć spóznaje, wostanje wróćopuć wotewrjeny. Pře­pozdźe spóznata nemezis njeda wućeka z rěki žehliweje magmy.“ Přizamknjetej so dwě hodźinje hraća, napinaceho za aktiwnych na jewišću kaž tež za tych před jewišćom. Hra wobjednawa eksistencne prašenje, wot Brězana do sady zjimane, zo ma so dźensa čłowjestwo před čłowjestwom wuchować. Po posled­njej scenje sej prajach: Hišće njejsym wšo zrozumił, ale telko: Strach a stysk stej basnikej pjero wodźiłoj. W tym směrje,­ kaž so dźensa čłowjestwo wu­wiwa, wjedźe puć do katastrofy.

nawěšk

  • Jara awtentiske běchu poskićenja ansambla Zabava z Ruskeje.
  • Na zahajenju festiwala štwórtk w Budyskim NSLDź počesćichu přitomni Juraja Kubánku (3. wotprawa) z trójnej serbskej sławu.
  • Hosćo z Peruwa zbudźichu ze swojimi přewšo pisanymi kostimami tójšto zajima.
  • Pólski cyłk z Bolesławieca na štwórtkownym swjedźenskim ćahu k zahajenju festiwala "Łužica 2019" po Budyšinje
  • Algeričenjo na jewišću NSLDź
  • Rejwarjo z Boliwiskeje
  • XIII. mjezynarodny folklorny festiwal "Łužica 2019" je zahajeny. Tule namakaće impresije z prěnich wustupow wobdźělenych skupin. Tule předstajichu skupiny štwórtk dopołdnja w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle hižo raz dźěćom swoje poskićenja, na wobra
  • Rejwarki a rejwarjo Serbskeho folklorneho ansambla Wudowor su zdobom hosćićeljo festiwala.
  • Rejwarki a rejwarjo z pólskeho Bolesławieca
  • Zajim zbudźi tež skupina ze Sewjerneje Makedonskeje
  • Dalši hosćićeljo łužiskeho mjezynarodneho festiwala: Serbska rejwanska skupina Smjerdźaca z hudźbnikami folklorneje skupiny Sprjewjan
  • Překwapjenka běchu mnohim wuměłcy z Peruwa.
  • Prěni raz spožčichu lětsa zarjadowarjo mjezynarodneho folklorneho festiwala wosebite myto a diplom za wurjadny wuměłski wukon. Jón dósta słowakski ansambl Bobańovci za swoju přirodnosć, awtentiskosć a originalitu.
  • Rejwarjo algeriskeho cyłka Couleurs d‘ Algerie
  • Boliwiscy rejwarjo a rejwarki w kostimach na jewišću
  • Boliwičenjo "in action"
  • Sobotu wječor běchu po Chrósćicach mnozy nadróžni muzikanća po puću.
  • Pólski młodźinski orchester z Leśnicy zahaji sobotny wječor na farskim dworje.
  • Tójšto ludźi zhromadźi so na programy na jewišću při gmejnskim zarjedźe ...
  • ... a wobhlada sej poskićenja skupin.
  • Na Koklic statoku předstajichu so tež čłonojo skupiny Wotała. Wšitcy z nich su bywši rejwarjo Smjerdźečanskeje rejwanskeje skupiny.
  • Smjerdźečanscy rewjarjo na jewišću pola Koklic
  • Pohlad z jewišća na dwór Wjeselic statoka
  • Na Zahrodnikec-Grutekc statoku pokaza mjez druhim tež Slepjanski folklorny ansambl dźěle swojeho programa.
  • Tež Slepjanscy wuměłcy hižo zahe na dorost mysla.
  • Wšitcy sobuskutkowacy słowakskeho ansambla Bobańovci zamóža znajmjeńša jedyn instrument piskać, spěwać a rejwać.
  • Na Kralec statoku knježeše čiła atmosfera.
  • Schow před krótkim dešćom pytachu sej tež hosćo na Kilankec statoku pod wulkimi předešćnikami.
  • Pólscy hosćo z pokazku ze swojeho programa na Kilankec statoku
  • Wo tym, zo bě sej na lětuši festiwal sobotu a njedźelu do Chrósćic wjac hosći dojěło hač hewak, swědčachu kopate połne parkowanišća.
  • Kultura zwjazuje, kaž tule Smjerdźečanskej rejwarce a algeriskeho rejwarja.
  • Sčasami nimale přepjelnjeny bě Koklic statok.
  • Wudworscy při poslednich přihotach na sobotny wustup na farskim dworje.
  • Wudworscy na farskim dworje
  • Jewišćo při gmejnje bě stajnje derje wopytane.
  • Rjanolinki-rejwarki Smjerdźečanskeje rejwanskeje skupiny
  • Serbska reja je jewišću při gmejnje tójšto pasantow do rejki prosyła.
  • Lóze hólcy wječor na jewišću Zahrodnikec-Grutkec statoka
  • Kabaretna skupina Lózy hólcy pokazachu přitomnym we wobłuku programa "Chróšćan special" na Zahrodnikec-Grutkec statoku, zo njejsu w běhu lět ničo zabyli
  • Na Wjeselic statoku zahudźi skupina NIMO ...
  • ... band wokoło Brězanec bratrow Józefa a Jana.
  • Tež němska skupina Slapstickers pokaza, što zamóže.

nowostki LND