Rozmołwa z Budyskim hudźbnym nakładnikom a kulturnikom

Ze serbskim kulturnym žiwjenjom je aktiwnje wusko zwjazany Budyski hudźbny nakładnik a kulturnik Měrko Šołta, kotryž so z kritiskim wóčkom w Serbach rozhladuje. Alfons Wićaz je so z nim rozmołwjał.

Hižo něšto lět maće swójske hudźbne nakładnistwo. Što móžeće z nim serbskemu hudźbnemu žiwjenju poskićeć?

M. Šołta: Nakładnistwo, kotrež mjenuje so „Lumir“, mam hižo 25 lět. Tele pomjenowanje měješe po čěskej a serbskej powěsći kuzłar a hudźbnik při kralowskim dworje. Wonu figuru je tež Zejler do swojich basnjow přewzał. Zdobom mjenowaše so prěni měšany serbski chór „Lumir“. W prěnim rjedźe je mój nadawk, z nakładnistwom zawostajene noty serbskeje hudźbneje kultury zjawnosći po­srědkować a tak dać přiležnosć, so aktiwnje a konkretnje z tutym hudźbnym materialom zaběrać.

To rěka, zo móže so kóždy, kotryž wosebite noty serbskich komponistow pyta, pola Was přizjewić?

Błótowska molerka Ingrid Grošcyna z Lubina

Ingrid Grošcyna je w swojej domiznje w Lubinje a wokolnych delnich Błótach jara znata a připóznata, a to jako wjelestronska wuměłča, kotraž jenož njemoluje a njerysuje, ale tež powědančka a basnje pisa. „Wona je naša błótowska molerka“, praja mnozy ze sprawnej česćownosću.

Poprawom je wona na dwoje wašnje molerka. Narodźena w Grabinje (Finsterwalde) nawukny po wuchodźenju šule powołanje molerki, kotraž barbi a tapecěruje sćěny a stwy. Ale hižo te­hdy je bóle lubowała to druhe, wuměłske molowanje a rysowanje. Najskerje ma wona to wot swojeho dźěda, kotryž běše w Berlinje hromadźe w jednej skupinje z Heinrichom Zillu molował.

Wustajeńca „Karl Vouk. Satkula“ w Budyšinje

Jednory titul, ale poprawom wuměłstwowy program: „Karl Vouk. Satkula“. Dwoje do wočow bije: na jednej stronje jasna, prowokowaca wobrazowa rěč wuměłca, na tamnej stronje towaršnosć šćipace, wšo jasnje prajace temy. Karl Vouk, w awstriskim dźělu južneje Korutanskeje absolwent Wienskeje Akademije tworjacych wuměłstwow a přećel Serbow, wustaja tele tydźenje w Budyskim Serbskim muzeju.

Wuswobodźenje

pjatk, 22. meje 2015 spisane wot:

Lěto 1945. Srjedź apryla ćeknychmoj, mać a ja, před frontu. Nan bě we wójnje. Dny dołho bě kolona ćěkancow přez hasku nimo­ našeje chěže ćahnyła: Ćěkancy z Němskeje do Němskeje. Stari a młodźi, žony a dźěći, žani mužojo w lěpšej starobje. Rěblowane wozy z konjemi, ćehnjene wot wołow abo kruwow, małe wozy wot psow abo ludźi. Na nich najskromniši zbytk wobsedźenstwa – matracy, poslešća, jědź a pica: měchi běrnow, rěpy a morcheje. Hdyž so wójnski hrimot strašnje bližeše­­, zarjadowachmoj so do treka.

Kónc meje abo spočatk junija so wróćichmoj z tehdy wot US-wójska wobsadźeneje zapadneje Sakskeje do domizny. Rozbuchnjene mosty, ruiny, granatowe dźěry, wopušćene wojerske hrjebje, zničene tanki a kanony, wotpalene statoki, pusty kraj. Něhdźe namakach wojerski helm a wzach jón sobu. Měješe wutřělenu dźěru na jednej stronje a runje tajku na tamnej. Ničenja we Łužicy běchu strašne, wosebje tam, hdźež so fronta wjacekróć měnješe kaž wokoło Njeswačidła.

Jamno, Cympl a Košla su w Hornjej Łu­žicy mało znate wjeski, přisłušace lět­dźe­satki něhdy Klětnjanskej gmejnje. Nětko su wone dźěl wulkokomuny Hamor w Zhorjelskim wokrjesu. Wšitke tři wsy běchu hišće w prěnjej połojcy 20. lětstotka přewažnje serbske a mějachu rjany hród, kotryž hižo njewobsteji. W Klětnom rodźeny Hans-Jürgen Berg, kotryž je knihu wo tutej wosadnej wsy a jeje stawiznach spisał, je loni dalši spis wo zhubjenych hrodach třoch wsow wudał.

Jewišćo je jeje žiwjenje

pjatk, 17. apryla 2015 spisane wot:

Zetkanje z dźiwadźelnicu Annu-Mariju Brankačkec w Budyšinje

Nalětnje słónco swěći do wulkich woknow foyera hłowneho domu Budyskeho Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła. Je po připołdnišej hodźinje. Sym sej z 28lětnej młodej dźiwadźelnicu Annu-Mariju Brankačkec wučinił, zo so tule na rozmołwu zetkamoj. Dypkownje so wona zjewi, smějkotajo so kaž na­lětnje słónco. „Mějach runje šulerske předstajenje inscenacije Jurja Kochoweje hry ,Mój wuměrjeny kraj‘. Njejsym w njej hrajerka, ale simultana rěčnica. Bjez­posrědni němski tekst serbsce rěčacych hrajerjow na jewišću němskemu připosłucharjej dale dawam“, wona powěda. Po tymle jara koncentrowanym dźěle njeskutkuje Budyšanka scyła wučerpana. „Za mnje je simultane rěčenje raz něšto druhe, hačrunjež dyrbiš po hłosu tróšku to sobu hrać, štož so na jewišću stawa. Ale we wěstej distancy, stejo za hrajerjom na jewišću. Tole mi tež wjeselo wobradźa.“ Hakle na kónčnej probje běchu Annje­-Mariji Brankačkec tónle nadawk přepodali.

Prěnja braniborska krajna wustajeńca „... hdźež Pruska Saksku koši“ w delnjołužiskim Dobrjoługu je loni dźesaćitysacy wopytowarjow přiwabiła. Hdyž předstaješe katalog wustajeńcy, kotryž loni 18. julija tule recensowach, jeje wobsah, eksponaty a tak zašłosć poćahow wobeju krajow, wobjednawa pozdźišo wudaty zběrnik „Pruska Sakska Braniborska – susodstwa w změnje“ w 14 pojednanjach samsnu maćiznu předewšěm pod aktualnymi aspektami. Tole wobkruća tež braniborski ministerski prezident dr. Dietmar Woidke (SPD) w předsłowje knihi: „Wobswětla so zhromadny projekt łužiska jězorina. Saksko-braniborske poćahi su na fasety jara bohate a postajene wot wole k zhromadnemu, wothłosowanemu jednanju, dokelž temy kaž spěchowanje serbskeje kultury, škit před wulkej wodu, zežołtnjenje Sprjewje a wjele wjace wobaj krajej runohódnje nastupaja.“

Wot 3. meje do 28. junija pokazaja w Budyskim Serbskim muzeju a wot 8. meje do 17. julija w Choćebuskim Serbskim muzeju wustajeńcu „Satkula abo (s)twor(jen)a krajina“. Iniciator a wuhotowar přehladki z podpěru wobeju muzejow a Załožby za serbski lud je słowjenski tworjacy wuměłc Karl Vouk z korutanskeho Pliberka (Blei­bur­ga). Alfons Wićaz je so z nim rozmołwjał.

Sće loni w Celovecu (Klagenfurt) projekt „Přechod“ iniciěrował, předstajacy serbske žiwjenje we wuměłstwje a literaturje. Što je Was pohnuło tole w Korutanskej prezentować, a kak bu projekt přiwzaty?

Šula za delnjoserbsku rěč

a kulturu Choćebuz

1954 běchu załožili Centralnu serbsku rěčnu šulu za Delnju Łužicu – najprjedy w Běłej Górje. Hižo krótko po tym pak přećahny wona do Dešanka blisko Choćebuza. Wjele stow ludźi je so tam na kursach dale kubłało w delnjoserbskej rěči, w stawiznach a kulturje Serbow a na polu mjeńšinoweje politiki – tehdy wězo w socialistiskim zmysle. Dokelž so kubłanišćo hižo tak prawje do noweho poli­tiskeho systema njehodźeše a dokelž je wšelacy tehdyši zamołwići politikarjo dale za trěbne njemějachu, su šulu za čas politiskeho přewróta zawrěli. Po wulkich prócowanjach, wosebje ze serbskeje strony, pak bu wona znowa załožena – jako Šula za delnjoserbsku rěč a kulturu, dźěl ludoweje uniwersity, spěchowaneje wot města Choćebuza, wokrjesa Sprjewja­Nysa a Załožby za serbski lud.

Z dopisowa pojednanjow

pjatk, 17. apryla 2015 spisane wot:

Wo tworjenju Benedikta Dyrlicha

Wjacore lětdźesatki skutkuje Budyšan Benedikt Dyrlich na literarnym polu. Njeličomne zběrki basnjow a prozy w serbskej, němskej a dalšich rěčach su z jeho pjera. Wo tym swědča mnohe recensije, kritiki a dopisy k jeho dźěłam­ w serbskich a němskich printmedijach. Wurězki z někotrych taj­kich­ pohódnoćenjow jeho literarneho tworjenja je Monika Dyrlichowa znosyła.

Josef Suchý w decemberskim Rozhledźe 1981: Hižo titul zběrki „Nocakowanje“ je za basnikowe widźenje reality symptomatiski. Awtor je ze swojej tematiku – je to poměr muža a žony, lubosć – započał kaž po nocy kročić. Z chwilemi dźe wón tasawje runja pěšemu w lěsu połnym ćmy, kedźbliwje słucha na puls swojeje wutroby a wutrobow swojich rowjenkow, druhdy so jeho rjadka zdawa kaž seklowacy so błysk abo kaž wótro skalpela a wotwěra před nami w jaskrawym swětle přećiwk, konflikt abo dramu. W zběrce njenamakamy ani stopy idylki.

nawěšk

nowostki LND